www-somalia.com

Nkebi nke 6: Onyeàmà na Nkewa

Saga: Isiakwụkwọ 21 - Akụkọ si n'ihu Agha

Oku vidio n'etiti ụmụ nne ahụ nwetara àgwà ọhụrụ. Ha abụghịzi naanị eriri ndụ n'etiti ụwa abụọ dị iche iche, kama ha bụ nzukọ atụmatụ maka ndị ọchịagha abụọ na-achị akụkụ dị iche iche nke otu agha ahụ.

Asha, onye nọzi n'afọ ikpeazụ nke nzere masta ya, aghọọla ike a na-atụ egwu. Ndị prọfesọ ya na-ajụ ya maka ndụmọdụ, ma ndị NGO mba ụwa nọ na Geneva na Brussels na-achọ ya maka echiche ya pụrụ iche dịka ma onye Somalia ma onye ọka iwu a zụrụ. Ọ na-ede akwụkwọ iwu, na-enye aka na akụkọ, ma na-ekwu okwu na nzukọ. Mana ọ na-enwekarị mmetụta ka ọ na-alụ agha nke ndị mmụọ, nke ọnụ ọgụgụ na ụkpụrụ a na-adịghị ahụ anya.

Akụkọ Deeqa si n'"ebe agha kichin" bụ ike na-akwado nke na-enye ọrụ Asha ndụ ya.

"Ladan bịara ọzọ taa," Deeqa ga-ekwu, olu ya dị ala ma dịka onye na-agba izu, ọbụnadị n'njikọ a kpuchiri ekpuchi Asha siri ọnwụ na ha ga-eji. "Nwanne ya nwanyị nke obere dị afọ itoolu. Ezinụlọ na-eme atụmatụ... emume ahụ. Ladan na-anwa ime ka di ya jụ. Ọ bụ ezigbo mmadụ, mana ọ na-atụ egwu nne ya."

Asha ga-ege ntị nke ọma, na-ede ihe. "Gịnị bụ arụmarụ nne ya? Gịnị ka ọ na-eji arụgide ha?"

"Ihe a na-ahụkarị," Deeqa ga-aza n'ude. "Ịdị ọcha. Nsọpụrụ. Ụjọ na ọ dịghị onye ga-alụ nwa agbọghọ ahụ."

"Ọ dị mma," Asha ga-ekwu, uche atụmatụ ya amalite ịrụ ọrụ. "Gwa Ladan ka o mee ka di ya jụọ nne ya otu ajụjụ: 'Ndụ nwa anyị nwanyị ọ̀ dị ala karịa echiche onye agbata obi?' Ma Deeqa, e nwere akụkọ ahụ ike ọhụrụ si na WHO, nwere ọnụ ọgụgụ banyere ọnụ ọgụgụ ụmụ agbọghọ na-anwụ site na ọrịa kpọmkwem n'ebe a na mpaghara anyị. Aga m ezitere gị nchịkọta ya, a sụgharịrị ya. Nye ya Ladan. Ka di ya gosi ya ezinụlọ ahụ. Ka ha hụ ọnụ ọgụgụ ahụ, ezi ihe egwu."

Nke a ghọrọ mmekọrịta ọhụrụ ha. Deeqa ga-enye ezi ihe ọmụma, nke mmadụ—ụjọ pụrụ iche, arụmarụ ezi ụwa, ọdịdị nke agha ahụ n'ala. Asha ga-enye ngwá agha—data, arụmarụ megidere, eziokwu iwu na nke ahụ ike si n'ụwa dị n'èzí nke a ga-eji mee ihe dịka ngwá agha n'agha ezinụlọ ndị a dị nso.

Mkparịta ụka kichin ahụ toro. Ụmụ nwanyị ahụ, nke ike dị jụụ nke Deeqa na ozi Asha na-eziga gbara ume, malitere ikwurịta okwu n'ihu ọha karịa n'etiti onwe ha. Ha malitere obere ego nzuzo, shilling ole na ole site na ego ụlọ nwanyị ọ bụla, iji nyere nwanyị di ya nwụrụ aka onye nwa ya nwanyị na-arịa ọrịa na-adịghị ala ala ha niile maara na ọ bụ FGM kpatara ya. Ọ bụ obere omume nke nlekọta jikọtara ọnụ, mana ọ bụkwa omume siri ike nke ịdị n'otu ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Ha na-ewu usoro nchekwa ọha nke ha, n'adabereghị na usoro ọchịchị nwoke nke gbahapụrụ ha.

Otu ụbọchị, Asha natara oku site n'otu nnukwu nzukọ na-ahụ maka ikike mmadụ. Ha na-akwadebe atụmatụ onyinye maka nnukwu ọrụ iji lụso FGM ọgụ na Kọna Afrịka.

"Anyị nwere atụmatụ site n'elu ruo n'ala a na-ahụkarị," onye njikwa ọrụ ahụ, nwanyị Swiss nwere ezi ebumnuche, kọwara. "Mgbasa ozi, nkwado gọọmentị, ịzụ ndị ọrụ ahụ ike. Mana anyị na-achọ akụkụ sitere n'ala. Ihe ọhụrụ. Gịnị na-arụ ọrụ n'ala, Nwada Yusuf? Gịnị na-agbanwe uche n'ime ụlọ n'ezie?”

Asha dabere azụ n'oche ya n'ime ụlọ ya dị jụụ na Reykjavik ma mụmụọ ọnụ ọchị. O chere echiche banyere kichin nwanne ya nwanyị, banyere mkpọtụ n'elu shuga a gbazitere, banyere ego nzuzo maka nwa na-arịa ọrịa.

"Enwere m akụkọ maka gị," o kwuru, olu ya jupụtara na obi ike ọ na-enwetụbeghị mbụ. "Ọ bụ akụkọ si n'ebe agha. Ma ọ bụghị maka ihe ị na-eche. Ọ bụghị maka iti mkpu. Ọ bụ maka ige ntị. Ọ bụ maka ịmepụta ebe dị nchebe maka ụmụ nwanyị iji gbanwee ahụhụ nzuzo ha ghọọ eziokwu ọha, nke a na-ekerịta. Ọ bụ maka ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke kichin."

Ọ malitere ịkọwa ụdị ọrụ ọhụrụ, nke dabeere ọ bụghị na nrụgide si n'èzí, kama n'ịzụlite na ịkwado mkparịta ụka dị jụụ, nke nwere obi ike nke malitelarị ime, nwanyị site na nwanyị, ụlọ site n'ụlọ. Ọ bụ ụdị Deeqa, ma Asha na-achọ inye ya ikpo okwu zuru ụwa ọnụ.

Nkwurịta Okwu: Isi nke 21: Usoro Nzaghachi nke Nkwado

Nkeji 21.1: Ijikọta Ndị nọ n'Ala na Ndị nọ n'Elu

Isi a na-egosipụta mmekọrịta zuru oke, nke mmekọrịta n'etiti nkwado "sitere n'ala" (ọrụ dị n'ime obodo) na nkwado "sitere n'elu" (iwu dị elu, iwu, na ọrụ nkwado). Mmekọrịta ụmụ nne a na-emepụta usoro nzaghachi siri ike nke na-eme ka akụkụ abụọ ahụ dịkwuo irè.

Usoro Ihe Ọmụma: Site n'Ala Gaa n'Elu.

• Deeqa (Onye nọ n'Ala): Ọ na-enye "eziokwu dị n'ala." Akụkọ ya abụghị naanị akụkọ ifo; ha bụ ihe ọmụma ndọrọ ndọrọ ọchịchị dị mkpa. Ọ na-achọpụta arụmarụ ndị bụ isi nke ndị ọdịnala na-eji, ụjọ na nrụgide pụrụ iche nke ezinụlọ na-enwe, na ọdịdị mmetụta uche na nke ọha nke obodo. Nke a bụ ụdị data zuru ezu, nke ezi ụwa nke nnukwu NGO, ndị na-arụkarị ọrụ site n'ebe dị anya, chọsiri ike mana ha anaghị enwetakarị.

• Nsogbu dị na Nkwado Site n'Elu ruo n'Ala: Nkwenye nke onye njikwa ọrụ Swiss na-ekwu ọtụtụ ihe. Atụmatụ "sitere n'elu" ọdịnala (mgbasa ozi, nkwado) na-adakarị n'ihi na ha dabeere n'echiche banyere ihe obodo chọrọ ma ọ bụ otú o si eche echiche. Ha nwere ike iyi ka ọ bụ mmanye si mba ọzọ ma nwee ike ha agaghị edozi ezi ihe mgbochi maka mgbanwe.

Usoro Akụ na Ụba: Site n'Elu Gaa n'Ala.

• Asha (Onye nọ n'Elu): Ọ na-arụ ọrụ dịka onye ntụgharị na onye na-ebufe ozi. Ọ na-ewere ezi ihe ọmụma sitere na Deeqa ma na-atụgharị ya n'ihe abụọ:

  • Ngwá Agha Ọgụgụ Isi maka Ndị nọ n'Ala: Ọ na-ahazi akụkọ Deeqa ma na-ezighachi arụmarụ megidere ezubere iche, nke dị irè na data (dịka akụkọ WHO). Ọ na-eji ngwá ọrụ nke agụmakwụkwọ ya dị elu akwadebe ụmụ nwanyị nọ na kichin. Nke a na-enye ha ike ịlụ ọgụ nke ha n'ụzọ dị irè karịa.

  • Nghọta Atụmatụ maka Ndị nọ n'Elu: Ọ na-ewere ụdị Deeqa—“ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke kichin”—ma na-atụgharị ya n'asụsụ nke atụmatụ onyinye na atụmatụ NGO. Ọ na-egosi ndị na-egwu egwu dị elu otú ezi mgbanwe dị irè, nke obodo na-eduzi si adị.

• 
  

Ịmepụta Ụdị Ngwakọta:

Nsonaazụ nke usoro nzaghachi a bụ ụdị nkwado ọhụrụ, nke ngwakọta nke siri ike karịa ụzọ abụọ ahụ n'onwe ha.

• Ọ bụ nke obodo na-eduzi, na-asọpụrụ nnwere onwe na ihe ọmụma nke ụmụ nwanyị nọ n'ala.

• Ọ dabeere na ihe akaebe, na-eji data na nnyocha ndị ọkachamara akwado mgbalị obodo.

• Ọ zuru oke, na-edozi ma agha onwe onye, nke dị nso n'ime ụlọ ma nsogbu usoro dị elu n'otu oge ahụ.

Asha abụghị naanị "na-enye ndị na-enweghị olu olu." Nke ahụ bụ okwu a na-ahụkarị ma na-eledakarị anya. Deeqa na ụmụ nwanyị ndị ọzọ nwere olu. Ihe Asha na-enye bụ ihe na-eme ka olu daa ụda. Ọ na-ejikọta mkparịta ụka dị jụụ, siri ike n'ime kichin nwanne ya nwanyị na nnukwu igwe okwu zuru ụwa ọnụ nke obodo ikike mmadụ mba ụwa. Njikọ a bụ ihe na-ekwe ka obere ego nzuzo maka nwa na-arịa ọrịa ghọọ atụmatụ nwere ike ịbụ maka ọrụ mmepe mba ụwa ruru nde kwuru nde dollar. Ọ bụ usoro ebe obere mgbawa nke nnupụisi na-aghọ ebili mmiri nke mgbanwe.